Het Ruhrgebied als Randstad XXL. Dat is mijn conclusie na een week lang rondstruinen in de Pott. Het gebied heeft in potentie alles wat onze Nederlandse Randstad als netwerkstad ontbeert: een intensief en goed verknoopt OV-netwerk, een stevig netwerk van (her te gebruiken) infrastructuur ten bate van snel én langzaam verkeer, losse woonkernen met voldoende (sociale) voorzieningen binnen handbereik en veel zelfinitiatief, verstedelijking op de plekken waar dat prettig en noodzakelijk is, ruimte 
voor economische ontwikkeling, heel veel ruimte voor groen, recreatie en ontspanning, zonder dit ten koste gaat van wonen én werken, en last but not least: een hoogstedelijk gevoel van samenzijn met genoeg ademruimte om jezelf te blijven. Er is echter één ding dat er nog aan ontbreekt, en dat is bewustwording. Om dit gebied tot een prettig woon- en werk- en verblijfsgebied te verklaren, moet het alleen nog ‘ontdekt’ worden door zijn eigen bewoners en gebruikers. Het Ruhrgebied als idee is werkelijkheid als je daarin gelooft, en daar trots op durft te zijn. En dat is het enige waar men nog mee lijkt te worstelen.
Enkele jaren terug ondernam ik al eens een industrieel erfgoed bedevaarttocht naar Zollverein, Duisburg Innenhafen en Duisburg Nord om mijn nieuwsgierigheid naar het Ruhrgebied en het IBA Emscher-project te bevredigen. Die visite aan het gebied heeft uiteindelijk veel voor me betekent: half dronken van de indrukken kwam ik weer terug, voor een groot deel mijn carrièrestappen bepalend. Expeditie Ruhr ‘Erbe autobahn’ wakkerde dit gevoel opnieuw aan. Infrastructuur is momenteel wat het industriële verfgoed pak ‘m beet 25 jaar terug was: niets om je druk over te maken. De gedachte opnieuw te kunnen rondkijken op de plek waar alles groots en meeslepend is, en na te denken over de toekomstige betekenissen van (in onbruik geraakte) infrastructuur, maakte me alweer onrustig. Gelukkig was daar het verlossende bericht dat ik mee mocht. Een ergens in mijn achterhoofd zeurende vraag verdween alweer snel op de plek van bestemming: zou deze week me nog iets nieuws brengen, of me iets anders kunnen laten ervaren? Het antwoord is ontzettend ja. Het gebied fascineert. Punt.
Expeditie Ruhr (editie ‘Erbe Autobahn’), onder bezielende leiding van de heren van Legenda-Gesellschaft.org, gaf in vier dagen tijd een scherpe doorsnede van het Ruhrgebied: een dag urban safari te voet door het Ruhrgebied langs Haldes (bergen van steenkoolafval), verlaten parkjes, niet meer in gebruik zijnde én gebruikt treinspoor, woonblokken, volkstuinen, staalopslag, schuilkelders, snelwegen, stukken niemandsgroen (postindustrielle Spontanvegetation), kolenbergen, kanalen en waterlopen, groene lanen, lommerrijk bos en hoogovens, met als tussenstop de grootste skihal ter wereld in Bottrop (bovenop Halde Prosper) en een verdere fietstocht langs verschillende Siedlungen en volkstuincomplexen naar Zeche Zollverein, werelderfgoed en icoon van het Ruhrgebied. Een dag infra-safari met als start koffie bij een ietwat surrealistische lokale self-made Imbiss, kruip door sluip door langs Kreuz Kaiserberg inclusief idyllische fruitpicknick (jawel, het kan echt!), het oversteken en volgen van snelwegen en infra-knooppunten, een bezoek aan Duisburg Zoo die de snelweg A3 overbrugd, metrotracés wegens geldgebrek omgetoverd tot busbaan ervarend, gaande over nieuw fietspad geworden oude spoorlijnen, en varend over het Rhein Hernekanaal, door gebruik van tram, metro, bus, fiets, schip en voet: Ruhr in your face. Daarna twee dagen om de indrukken weer te laten bezinken en er conclusies aan te verbinden door middel van een workshop: “Van de deelnemers aan de expeditie vragen we om individueel of in groepen een VISIE op de transformatie van het gebruik en de betekenis van infrastructuur in het
Ruhrgebied te formuleren” is de vraag. “We willen geen ontwerpvoorstellen voor infra-plekken van de deelnemers, maar we willen dat zij de rijke hoeveelheid informatie en ervaringen zien, op eigen wijze begrijpen, interpreteren en vervolgens hun visie op de dynamiek tonen en/of voorstellen om deze te manipuleren.”. We splitsen ons op in deelgroepen en verblijven een dag op metrohalte Eichbaum - waar in 2009 de Eichbaum Oper werd opgevoerd, en we bezinnen ons een dag in het Emscherkunst paviljoen Warten auf dem Fluss. De workshopdagen geven de rust die je nodig hebt om alle indrukken niet zomaar te laten vervliegen, maar ook weer dienstbaar te maken. De plekken waar we dat doen (metrostation, groen tussen de industrie) laten het gebied op een bijzondere manier op je inwerken. Het heerlijke eten tenslotte draagt bij aan productieve sessies.
Vanuit mijn workshopgroep, beklijft ons gezamenlijke ‘Ruhr’ gevoel heel erg in het woord ‘Unterwegs’. Misschien wat drakerig gekozen, maar dat woord is volgens ons een begrip dat het Ruhrgebied typeert. Je beweegt niet alleen continue letterlijk door het gebied, maar het gebied is vooral ook in transitie van vroeger, met de erfenissen daarvan, naar een nieuwe toekomst. Daarnaast lijkt bewegen hier een soort levensmotto, een heroïsch gevoel van ‘ik leef’ te symboliseren. Vandaar onze keuze voor dat woord, Unterwegs; Unterwegsgefuhl. We constateren dat dit woord een kracht is, en dat je deze kracht slechts hoeft te versterken. Want in potentie, dat hebben we de afgelopen dagen wel gezien, ligt alles hier al voor het grijpen: je moet het alleen willen zien. We stellen onszelf in het kader van deze constatering, en samenhangend met ‘Erbe Autobahn’ drie noodzakelijke doelen: het mentaal versterken van de netwerkstad Ruhrgebied, het fysiek verknopen van de verschillende infra-netwerken, en het vergroten van de leesbaarheid van het landschap.
Het eerste idee bereiken we door een Ring Ruhr in het leven te roepen: een ringweg die elke stad eenheid, of centrum geeft. We hebben gezien dat de wegen er eigenlijk al liggen: alleen bebording zou nodig zijn om dit mentale idee te versterken. Door middel van een Ring Ruhr rijden we niet alleen meer door het Ruhrgebied heen, over de EmscherparkMotorway A42, maar blijf je er in rondrijden, heb je een ‘bestemming’ gecreëerd met een vliedend middelpunt. Voor ons tweede doel stellen we een soort transferia voor: knooppunten van kleinere of meer grootschalige functies voor plekken waar infra, zoals snelweg, fietspad en spoor met elkaar verbonden moet worden, omdat dit nu vaak niet het geval is, en waar meteen verblijfsplekken gecreëerd worden die ervoor zorgen dat Unterwegs niet alleen betekent dat je dóór het Ruhrgebied heen rijdt en er weer uit. Onze transferia geven verblijf aan ‘Unterwegs’. Voor het laatste punt tenslotte, constateren we, dat 
leesbaarheid van het landschap slechts ten dele een fysieke ingreep is: op vakantie gaan begint al in je luie stoel thuis met het voederen van verwachtingen, bijvoorbeeld met behulp van internet. Wat je ter plekke in feite doet is kijken of de plek aan die verwachtingen voldoet. Verwachting, en dus leesbaarheid, is dus een mentale constructie die te voeden is met allerlei inwisselmare, moderne middelen als internet, GPS, mobiele applicaties en meer van dat moderns. Fysiek hoeft er in het landschap dan niet eens meer zo heel veel te gebeuren: leesbaarheid zit tussen je oren. Niet alleen bij de toerist, maar ook bij bewoners. Met trots begint leesbaarheid.
Al met al, vinden we onze gedachtewisseling tijdens de workshop een zinvolle en vruchtbare manier om het Ruhrgebied en de achtergebleven indrukken te laten beklijven. In een energiek debatspel wedijveren de workshopgroepen met elkaar om de overwinning van hun idee(ën). Noopt weet onze groep deze binnen te slepen. Wat rest is een afsluitende borrel en de reis naar huis. Nog één nacht op Oberhausen Centraal, en dan moet de stationshal als vervreemdende, maar levendige lobby weer worden opgegeven.
Het Unterwegs-gevoel heeft mij in het Ruhrgebied gegrepen, en het zal wel even duren voor het weer loslaat. Het is een jaloersmakende kwaliteit van dit gebied. Ik hoop, dat de bewoners van het Ruhrgebied deze zegening zelf beginnen op te merken en ze bij de andere weten op te tellen.
Op de site van Erfgoed Nederland is meer informatie over Expeditie Ruhr te vinden.
August 9th, 2010 at 12:26 pm
Leuk artikel.
Kijk ook eens op mijn website bij het artikel ‘Aangeharkt Industrieel Erfgoed’ (http://www.industriecultuur.nl/?p=696) voor een kritische noot.
En er is in het Ruhrgebied ook enorme armoede door het (grotendeels) wegvallen van de industrie. Dat is een onderdeel wat men wat minder graag wil zien. Niet elke ex-fabrieksarbeider kan worden omgeschoold voor een plaatsje in de toeristen- en cultuurindustrie.
Groet,
Frank